Home

NL Home

Actueel

Inleiding: werken met
gevoel voor sekseverschillen

Lezingen, Advies & coaching

Activiteiten (voorbeelden)

Curriculum Vitae

Partners en links

Literatuur

Contact

THEMA'S

Vroege jeugd
en kinderopvang

Onderwijs

Verkeer

Sex en gender: bewustzijn en verantwoordelijkheden

Diversen Neuropsychologie


English site
(hierop worden enige
thema’s  - vooral Verkeer
en Mannen in Kinderopvang
– nader uitgewerkt)

Eigen publicaties en aanbevolen literatuur
(update 3-2-2010)

Woltring, Lauk, 

• 1988 Jongens tussen branie en verlegenheid. Seksespecifiek werken met jongens. (Lemma, Culemborg 1988) Nog in veel bibliotheken beschikbaar. Veel praktijk; het theoretische gedeelte gaat o.a. in op de driehoek vader-moeder-zoon en de maatschappelijke verwachtingen t.a.v. jongens. Deels ook andere schrijvers (o.a. uit Engeland en Duitsland). Na de jaren '50 (Beets) en de vrouwenemancipatie in de '70er en '80er jaren was dit het eerste boek in Nederland dat weer specifiek over jongens ging.
• 1995/2006 Dat maak ik zelf wel uit!? Werken met jongens: ontwerp voor een seksespecifieke pedagogiek. (Coutinho, Bussum 1995). Verslag van aantal jaren werkontwikkeling. Deels een update van bovengenoemd boek, veel praktijk, meer systematische praktijkreflectie en meer aandacht voor de wisselwerking tussen aanleg, omgeving en rijping. De term 'seksespecifiek' heb ik overigens spoedig na dit boek losgelaten. Ik pleit nu veel meer voor 'werken met gevoel voor sekseverschillen'. Iedere jongen is immers anders, 'seksespecifiek' reduceert kinderen te veel tot een aspect, namelijk hun sekse. Begin 2005 is dit boek uitverkocht geraakt. Belangstellenden kunnen bij mij de gewijzigde 2e druk (eigen heruitgave) bestellen.
• 1997 Verkeersagressie. Docenthandleiding bij ANWB-video 'Cool!?' (ANWB, Den Haag 1997) Bromfietsvideo met een eigen didactiek.
• 1999 'Verantwoorde (zelfsturing) van energie' in: Achterhuis, Dupuis e.a. Verkeersethiek. Negen opstellen over normen en waarden in het verkeer (ANWB, Den Haag 1999
• 1999 Denken over verkeersagressie jongeren' in Rij-instructie 34/2 Sept. 1999
• 2003 Feasibility study Rots & Water. Eindverslag van een onderzoek naar implementatie en draagvlak van het trainingsprogramma Rots & Water in het VO, Jongerenwerk, Jeugdzorg en Preventieve GGZ (Rijswijk ZonMw 2003) (Uitbreiding van eerdere feasibilitystudy i.o.v. OC&W, Rijswijk 2003)
• 2003 'Jongenspedagogiek? Opvoeden met gevoel voor sekseverschillen' in Pedagogiek. Wetenschappelijk forum voor opvoeding, onderwijs en vorming, 23e jaargang, nr. 3 (oktober 2003) pag. 175-181 (Vooral oproep aan Nederlandse wetenschappers)
• 2004 Young Drivers Experience. Docenthandleiding bij gelijknamige video t.b.v. pilotproject 2e fase rijbewijs (Regionaal Overleg Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland, Arnhem 2004)
• 2004 Alles onder controle. Docenthandleiding bij (video-)lespakket over risico's op de bromfiets (Regionaal Overleg Verkeersveiligheid Noord-Holland, Haarlem 2004)
• 2005 Aandacht voor jongens: werken met gevoel voor sekseverschillen. in: Ploeg, J.D. van der, en R.de Groot (red.) Andere wegen in jeugdzorg en Onderwijs, Lemniscaat (Ortho-serie: Inleidingen, monografieën en leerboeken op het gebied van de orthopedagogiek) Rotterdam, 2005) (Geconcentreerde tekst, meest omvattende recente werk, veel literatuurverwijzingen)
• 2005 Förderung der Verkehrssicherheit durch differenzierte Ansprache junger Fahrerinnen and Fahrer. (Contribution to the Research and Report of Rolf Hoppe und Anne Tekaat, Planungsgesellschaft Köln, BAST Heft M165  Bergisch Gladbach jan. 2005) (Promoting road safety by adopting a differentiated approach to addressing young male and female drivers)
• 2005 Addressing Risk Taking Behaviour of Young Males in Traffic. Some notes on the Novice Driver Education Trial (for Australian Traffic and Security Bureau, july 2005)
• 2006 Boys in traffic: learning and risk-taking, specific developmental tasks and education (in: Hartman. D., Educating Boys. The Good News, Newcastle (Aus.) 2006. Een zeer rijk boek met veel practische tips op allerlei terreinen.  Verkrijgbaar door mail te sturen aan: alison.carter@newcastle.edu.au (zie bronnen hieronder ('Aanbevolen')
• Daarnaast diverse artikelen, columns en boekbesprekingen in vaktijdschriften of boeken in Nederland en elders.

Aanbevolen: 
(Opname van boeken in deze lijst betekent natuurlijk niet dat ik het zonder meer eens ben met alles wat deze schrijvers zeggen, maar het zijn mijns inziens bijzonder inspirerende en leerzame teksten op dit gebied)

Baron-Cohen, Simon, M/V; Het Verschil. Waarom mannen en vrouwen verschillend denken, voelen en doen. (Lifetime/Kosmos/Z&K Uitgevers, Utrecht/Antwerpen) Oorspronkelijk: The essential Difference (2003) Baron Cohen is hoogleraar psychologie en psychiatrie in Cambridge. De centrale stelling in zijn theorie is: 'Het vrouwelijk brein is vooral uitgerust voor empathie. Het mannelijk brein is vooral uitgerust voor het begrijpen, ontwerpen en bouwen van systemen'. Deze stelling onderbouwt hij met veel onderzoek. Laat u niet afleiden door de wat ronkende flaptekst; ook voor degenen die deze theorie niet kunnen onderschrijven of te beperkt vinden geeft hij veel inzicht in resultaten van allerlei hersenonderzoek naar sekseverschillen in het brein; deze inzichten hoeven overigens niet per se tot zíjn conclusies te leiden.

Biddulph, Steve, Jongens hoe voed je ze op? Waarom ze zo anders zijn en hoe ze opgroeien tot gelukkige en evenwichtige mannen. Rijswijk, Elmar 1999 (Australisch; globaal, zeer praktisch maar goed onderbouwd. Vooral witte middle-class 2-ouder gezinnen en niet zozeer gericht op specifieke, al dan niet problematische groepen. Vraagt derhalve om uitbreiding, maar een uitstekend punt van vertrek. Een van de weinige boeken waarin het ook léuk is om ouders van zoons te zijn)

Boys' Education Lighthouse Schools Programme (Commonwealth of Australia 2003) Boys: getting it right. Summary of the report into the education of boys by the House of Representatives Standing Committee on Education and Training, October 2002. Geruchtmakend en inspirerend overheidsrapport als gevolg waarvan in Australië gelden zijn vrijgemaakt om uitdagend en kansrijk onderwijs voor jongens te helpen ontwikkelen.   www.boyslighthouse.edu.au (binnenkort nieuwe link)

Connel, Bob (R.W.), The Men and the Boys. Cambridge 2000 (Australisch, vooral aandacht voor allerlei 'constructies' van manlijkheid, hoe die ontstaan en invloed uitoefenen. Uiteenlopende casestudies van hetero tot homo; soms met een hang naar het extreme (van fairy-queens tot sporthelden), maar sinds Connell kan minder dan ooit ongedifferentieerd over 'manlijkheid' als één monolithisch beeld worden gesproken) 

Crone, Eveline, Het puberende brein. Over de ontwikkeling van de hersenen in de unieke periode van de adolescentie (Amsterdam 2008). Een zeer leesbaar boek waarin helaas nog niet of nauwelijks wordt ingegaan op de deels verschillende ontwikkeling van jongens en meisjes, maar het komt op mij over als een prima inleiding in de materie.

Damasio, Antonio, Het gelijk van Spinoza. Vreugde, verdriet en het voelende brein. Amsterdam, Wereldbibliotheek 2003 (London, Heinemann, 2003) (Een fundamenteel werk waarin Damasio overigens weinig naar jongens en meisjes differentieert. Hij biedt echter een zeer coherent beeld van de vorderingen in neurobiologisch onderzoek naar de verhouding tussen prikkels, emoties, gevoelens en cognities en leidt ons aldus naar een elegant concept waarin de wisselwerking tussen omgeving en het lichaam in de meest uitvoerige zin van het woord aan de orde komt. Met dit boek kan men allerlei publicaties waarin neuro-biologische verschillen tussen jongens en meisjes en de daaruit voortvloeiende verschillende ontwikkelingsopgaven aan bod komen, beter doorgronden en op hun waarde schatten)

Delfos, Martine F., Kinderen en gedragsproblemen. Een biopsychologisch model met richtlijnen voor diagnostiek en behandeling. Lisse (Swets & Zeitlinger) 4e (aangevulde) druk 2001 (een rijk boek, vooral ook voor diegenen die met gedragsstoornissen te maken hebben. Delfos is in Nederland een pionier; zie ook haar boeken over bijvoorbeeld autisme www.mdelfos.nl)
Idem: De schoonheid van het verschil. Waarom mannen en vrouwen verschillend én hetzelfde zijn Lisse (Harcourt Book Publishers) 2004

Fletcher, Richard, Hedy Fairburn and Sue Pascoe, Fatherhood Research in Australia. (Family Action Centre, University of Newcastle, NSW Australia) via: www.newcastle.edu.au/centre/fac/ Het Family Action Centre in Newcastle Australia is een van de meest vooraanstaande ontwikkelingscentra op het terrein van de ontwikkeling van het werk met jongens  en het betrekken van vaders bij de opvoeding.

Goleman, Daniel Destructieve emoties. Een dialoog met de Dalai Lama Amsterdam/Antwerpen  (Uitgeverij Contact) 2003
Met bijdragen van Richard J. Davidson, Paul Ekman, Mark Greenberg, Owen Flanagan, Matthieu Ricard, Jeanne Tsai, Somchai Kusalacitto, Francisco J. Varela, Alan Wallace, Thupten Jinpa en de Dalai Lama. Verslag van een uitvoerige discussie tussen vooraanstaande westerse neurobiologen, psychologen, filosofen en boeddhistische monniken over de overeenkomsten en verschillen tussen de westerse en boeddhistiese psychologie. Anders dan de titel doet vermoeden gaat het boek ook zeer uitvoerig in op het benadrukken van positieve gevoelens, mededogen en de manier waarop destructieve emoties kunnen worden gehanteerd. Verslag van de inmiddels al weer 8e 'Mind & Life' conferentie waarin de Dalai Lama en andere Tibetaanse en/of boeddhistiese geleerden hun kennis en ervaringen uitwisselen. In combinatie met de boeken van Damasio en van Gurian heeft dit uitzonderlijk open en constructieve boek mijn gedachten over hoe beter om te gaan met jongens weer een heel stuk verder geholpen.

Gurian, Michael, Boys and Girls Learn Differently! A guide for Teachers and Parents San Francisco Jossey-Bass 2001 ('Zeer Amerikaans': pragmatisch en optimistisch. Biedt veel overzicht over relevante verschillen in aanleg tussen jongens en meisjes, en hoe daar eventueel op in te spelen, gedifferentieerd naar verschillende leeftijdsfasen. De afgelopen jaren was het enerzijds 'not done' om onderzoeksresultaten te publiceren over de verschillen tussen jongens en meisjes op neuro-psychologisch gebied, anderzijds gaven de wél aanwezige deelinzichten aanleiding tot menig 'platte' publicaties waarin complexe verschijnselen te zeer werden gereduceerd tot handzame uitspraken en er zo ook complete mythen een hardnekkig leven gingen leiden. Zo te zien is dit een overzicht van een reeks onderzoeksresultaten uit andere onderzoeken die nooit onder dit label zijn verschenen. Helaas is Gurian karig met exacte bronverwijzingen. Men zij dus voorzichtig met dit deel van zijn boek. Vergelijking met andere teksten die dat wel doen, doet vermoeden dat Gurian zijn huiswerk wél heeft gedaan, maar het blijft uitkijken naar meer gedegen verantwoorde nieuwe studies. De meer praktische hoofdstukken (veruit het grootste deel van het boek) kan ik zonder meer aanbevelen en getuigen van veel praktische wijsheid (zie ook: www.gurianinstitute.com)

Gurian, Michael & Kathy Stevens, The Minds of Boys. Saving Our Sons from Falling Behind in School and Life (San Francisco Jossey-Bass 2005) Zeer sterk aanbevolen, eigenlijk een must. Na veel eerdere boeken van zijn hand, zie o.a. hierboven, steeds meer to the point en zeer praktisch. Up to date introductie van recent wetenschappelijk onderzoek naar de verschillende ontwikkeling van het mannelijke en vrouwelijke brein en hoe daar in onderwijs en opvoeding goed op in te spelen. Hoofdstukken over o.a. pré-school periode, opvang, basisonderwijs, voortgezet onderwijs, schoolvakken als lezen, schrijven, andere taalvakken, wiskunde, speciaal onderwijs, extra ondersteuning, motivatie, rol van ouders en leraren, de meer gevoelige jongens. Het staat er allemaal in en vaak zeer goed. Vooral brainbased education. Meer beweging wordt in alle stukken sterk aanbevolen maar blijft weinig uitgewerkt. (Zie daarvoor eerder Rots en Water van Freerk Ykema, hieronder genoemd). Omgevingsinvloeden zoals de vader-moeder-zoon-driehoek en verdere socialisatie bijvoorbeeld via media, reclame en de druk van de arbeidsmarkt komen minder aan bod. Goedkoop verkrijgbaar via bijv. amazon.com (zie ook: www.gurianinstitute.com)

Gurian, Michael & Kathy Stevens, Strategies for Teaching Boys & Girls (San Francisco Jossey-Bass/Teacher 2008)
Deel 1 Elementary Level (Grades pre-Kindergarten-5
Deel 2 Secondary Level (Grades 5-12)
In deze werkboeken met uitzonderlijk veel praktische tips worden de twee bovengenoemde boeken up to date uitgewerkt. Ook sterk aanbevolen.

Hartman. Deborah (ed.), Educating Boys. The Good News, Newcastle (Aus.) 2006. Insight from a selection of papers presented at the 4th Biennial 'Working with Boys, Building fine Men' Conference, Melbourne 2005. (Family Action Centre, University of Newcastle 2006) Verkrijgbaar via:  www.newcastle.edu.au/centre/fac/
Dit 'state of the art' boek met een voorwoord van Steve Biddulph bevat uiteenlopende bijdragen van 40 leidende werkers uit de praktijk en de wetenschap rond het thema opvoeding en begeleiding van jongens en geeft een goed overzicht waar zoal aan te denken valt rond deze thematiek; veel practische tips. Sterk aanbevolen.

Janssen,Gerard, ZOONS! Handleiding voor moeders (2009 Uitgeverij Snor, www.uitgeverijsnor.nl, Utrecht). Ironisch, tongue-in-cheek. Lekker overdreven, maar zeker niet verkeerd. Klein boekje, niet duur, veel tips, luchtig, niet al te problematisch, maar zeker sterk aanbevolen, als achtergrond bij trainingen veel gebruikt in de kinderopvang, maar ook een leuk cadeau voor jonge ouders. (Op de achtergrond heb ik - LW - hier ook aan meegewerkt). Van de zelfde schrijver/uitgever verscheen in 2008 Dochters! Handleiding voor vaders.

Jolles, J. e.a. (Commissie Hersenen en leren) Leer het brein kennen NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk onderzoek) 2005 www.hersenenenleren.nl Over een 'new learning science' op het kruispunt van neurowetenschap, cognitiewetenschap en onderwijswetenschap: resultaat van een invitational conference door NWO februari 2004. Op het gebied van hersenwetenschap en cognitiewetenschap is in de afgelopen jaren veel fundamentele kennis verworven (o.a. over hersenverschillen bij opgroeiende jongens en meisjes LW) die grote potentie heeft voor toepassing in het onderwijs-praktijkveld. De commissie hersenen en leren heeft in opdracht van het NL Ministerie onderzocht hoe hiervan profijt kan worden getrokken en hoe bruggen kunnen worden geslagen tussen wetenschap en praktijkkennis.

Kindlon, Dan & Michael Thompson, Het Kaïnsteken. De noodzaak van emotionele ontwikkeling van jongens. Haarlem 2000 (Aramith) (Amerikaans, geeft veel inzicht in hoe zich bij jongens wrok kan ontwikkelen en hoe zich dat kan uiten; wetenschappelijk stevig onderbouwd, gaat diep in op praktijkvoorbeelden, tot en met de beruchte campus-shootings)

King, Margaret & Dan Gartrell 'Building an Encouraging Classroom with Boys in Mind' in Young Children, july 2003. Hierin worden vooral zeer praktische consequenties getrokken uit al hetgeen  recent in de ontwikkelingspsychologie, socialisatietheorie en neurobiologie bekend is geworden over jongens. Veel tips.

Mullohand, Judith, Meeting the demand for male primary teachers? (Australian Teacher Education Association Conference Papers 2001) Een Australische tekst over de opleiding van mannelijke leerkrachten voor het basisonderwijs, gaat met name ook in op motieven en onderwijspraktijken van mannelijke studenten in opleiding voor het basisonderwijs. http://www.atea.schools.net.au/papers/mullohandjudith.pdf

Rowe, Kenneth & Katherine What matters most: Evidence based findings of key factors affecting the educational experiences and outcomes for girls and boys throughout their primary and secondary schooling ACER, Melbourne/Camberwell (Victoria, Australia) May 2002. (Minder bespiegelend dan veel teksten op het gebied van gender; neemt afstand van postmoderne deconstructieverhalen en overmatige nadruk op globale omgevingsfactoren; doet recht aan biologische verschillen zonder ze te verabsoluteren en concentreert meer op directe docent-leerling interacties. O.a. over verschillende ontwikke-ling van taal (tempo) bij jongens en meisjes. Bijzonder veel literatuur-verwijzingen naar concreet onderzoek; invloedrijk in Australië. Deze en andere teksten van de Rowe's zijn te downloaden via www.acer.edu.au .

Sax, Leonard Boys adrift. The five factors driving the growing epidemic of unmotivated boys and underachieving young men. New York 2007 (Basic Books) Schrijver van 'Why gender matters'. Een van de vele boeken die in de US over deze thematiek worden geschreven. Maakt eens te meer duidelijk hoezeer wij in Nederland in feite achter liggen in de erkenning van het feit dat er in onze cultuur iets met de ontwikkeling van jongens grondig aan het misgaan is. Deze schrijver pleit nogal sterk van singe-sex schools. Ik ben daar duidelijk géén voorstander van (voor veel jongens en meisjes een rámp, hun stijlen en behoeften overlappen elkaar sterk, de wereld is niet in te delen in mannen en vrouwen, jongens en meisjes kunnen m.i. beter samen opgroeien) al kun je op sommige terreinen wellicht zinnig experimen-teren naar leerstijl. Toch een aanbevelenswaardig boek. Sax maakt goed duidelijk waar de problemen liggen; over de oplossingen kan worden gedebatteerd

Sitskoorn, Margriet Het maakbare brein. Gebruik je hersens en word wie je wil zijn Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 2006 Sitskoorn is o.a. hoofd van de Cognitieve Neuroscience Unit van het universitair Medisch Centrum Utrecht en lid van de gezondheidsraad. Sitskoorn differentieert net als Damasio helaas niet naar jongens en meisjes, maar haar zeer leesbaar boekje geeft  uitstekende basiskennis over de plasticiteit van het menselijke brein. Zij laat ook zien hoe wij door ons gedrag zélf onze hersenen kunnen vormen en beter functioneren. Ik beschouw het als zeer bruikbaar voor eenieder die bij wil dragen aan methodiekontwikkeling. In combinatie met bijv. de boeken van Gurian en Stevens (hierboven)

Spence, Christopher M. The Joys of Teaching Boys. Igniting writing experiences that meet the needs of all students. Pembroke Publishers Limited, Markham, Ontario Canada, 2008. ISBN 978-1-55138-230-2. Ruim 100 (A-4 format). Een zeer aanbevelenswaardig boek, m.n. ook voor primair onderwijs. Zeer praktisch. Genuanceerde discussie over al dan niet gescheiden onderwijs jongens-meisjes. Minder ideologisch van aard dan veel NL-discussie, maar vergelijking van praktijk, cijfers, onderzoek, en discussiepunten.

Tavecchio, Louis,

• 'Seksespecifieke socialisering niet alleen voor meisjes nadelig' In Anja Meulenbelt e.a., De eerste sekse: Meningen over mannelijkheid (pp. 47-66). Amsterdam 1998 (Van Gennep). Update van oudere tekst, o.a. over de oververtegenwoordiging van jongens in het speciale onderwijs.
• 'Risico nemen, grenzen verkennen: over moeilijke jongens in een gefeminiseerde samenleving' in Ex. Carine Opvoeden, wat kun je? Over de ontwikkeling van ouders en kinderen (pp.113-122) Amsterdam 2007
• 'Kinderopvang als opvoedingsmilieu. Wat zijn de effecten en wat betekent het voor jongens?' in Koops, Willem, Bas Levering en Mischa de Winter (red). Opvoeding als spiegel van de beschaving. Een moderne antropologie van de opvoeding (pp.180-194) Amsterdam 2008

John Whitmore. Succesvol coachen. Coachen: de managementstijl voor betere prestaties van individu en team (Nelissen, herziene 8e druk, 2006) Whitmore is voor hij dit internationaal erkende handboek schreef vooral bekend geworden door zijn 'Inner Sport' coaching en de introductie van coaching in het bedrijfsleven. Whitmore (nu 70 maar nog steeds zeer actief) heeft veel te bieden aan ieder met interesse in het coachen van mensen en hen te helpen het maximum uit hun leven en hun talenten te halen. Startend bij bewustzijn van omgeving en het 'zelf-in-de-omgeving' alsmede het geven en hebben van verantwoordelijkheid (en dat impliceert het hebben van keuzes) leidt Whitmore de lezer via Effectief vragenstellen en Actief Luisteren door allerlei processen van Doelen vaststellen, exploreren van de Huidige Situatie, het vinden van nieuwe Mogelijkheden en het uitzoeken van Wat? Wanneer? Welke stappen? Met Wie en uiteindelijk de eigen Wil. Whitmore werkt mee in het Europese Hermes project (Ontwikkeling van de rijopleiding van instructie naar coaching). Een inspirerende man die met zijn werk vér over plat winstmanagement heen reikt naar succes, leren en plezier in het leven. In de laatste druk bepleit hij niet alleen fundamentele transformaties van management in allerlei organisaties maar onderzoekt hij ook het belang van emotionele intelligentie en de opkomende belangstelling voor spirituele intelligentie voor coaching. Whitmore werkt zijn waarnemingen niet erg expliciet uit langs genderlijnen, maar is zich er terdege van bewust dat met name mannen, meer nog dan vrouwen, hard toe zijn aan de ontwikkeling van een meer coachende dan instruerende of zelfs commanderende stijl. Sterk aanbevolen. Een tekst die illustratief is voor zijn denken (toegepast: coaching in verkeersopleidingen) vindt u hier.

Wouters, Roos, Fuck! Ik ben een feminist (2008, Uitgeverij Augustus,  ISBN 978 9045701967 zie ook www.rooswouters.nl Een met stevige argumenten onderbouwd betoog voor een volgende stap in de emancipatie: niet alleen voor vrouwen maar ook voor mannen, met name jonge vaders: herverdeling van werk en zorg in de praktijk. Een 'must' voor alle jonge gezinnen en een oproep aan politiek en beleid om nu eindelijk de voorwaarden te creëren voor een verdeling die de ouders, kinderen en de economie ten goede komt.

Ykema, Freerk, Het Rots en Water perspectief - Een psychofysieke training voor jongens (basisboek en praktijkboek) SWP Amsterdam 2002 (een zowel praktische als spirituele benadering waarin beweging, taal en zelfreflectie worden geïntegreerd in een psychofysieke training. Een bijzonder inspirerend programma zowel geschikt voor basis- en voortgezet onderwijs als sport, jeugdhulpverlening en jeugddetentie). Dit in Nederland door Ykema ontwikkelde programma is inmiddels met name in Australië en Nieuw Zeeland tot grote bloei gekomen, maar wordt nu ook in Nederland op steeds grotere schaal erkend en toegepast. Zie www.rotsenwater.nl